Godność człowieka nie zależy od pieniędzy ani opinii otoczenia. Przysługuje każdej osobie – także wtedy, gdy jest chora albo popełniła poważny błąd. Jednocześnie mówi się przecież o zachowaniu „z godnością” lub o czynach, przez które ktoś się poniżył. Czy zatem godność jest trwała, czy można ją stracić? Odpowiedź wymaga rozdzielenia wartości człowieka od sposobu, w jaki postępuje.
Czym właściwie jest godność człowieka?
Najprościej można powiedzieć, że godność człowieka oznacza jego szczególną wartość oraz prawo do szacunku. Człowiek nie powinien być traktowany jak przedmiot, narzędzie do osiągnięcia celu ani problem, który trzeba usunąć z pola widzenia. Jest osobą. Już sam ten fakt stanowi podstawę należnego mu traktowania.
Godności nie należy utożsamiać z poczuciem własnej wartości. Ktoś może bardzo źle myśleć o sobie, a mimo tego zachowuje pełną wartość jako człowiek. Może być wyśmiewany przez otoczenie, niesamodzielny albo całkowicie zależny od pomocy innych. Nic z tego nie sprawia, że staje się „mniej człowiekiem”.
Podobnie jest ze statusem społecznym. Profesor nie otrzymuje większej godności niż człowiek bez wykształcenia. Osoba zdrowa nie ma jej więcej od ciężko chorej. Tak rozumiana wartość osoby ludzkiej jest wrodzona i równa – nie da się jej przeliczyć na zarobki, sprawność czy popularność.
Można natomiast naruszyć czyjąś godność. Jak? Przez poniżanie, uprzedmiotowienie lub odebranie możliwości decydowania o sobie. Czasem wystarczy sposób mówienia… protekcjonalny ton wobec osoby starszej, omawianie stanu pacjenta tak, jakby nie było go w pokoju, publikowanie kompromitującego nagrania. Więcej podobnych zagadnień dotyczących człowieka oraz relacji międzyludzkich można znaleźć w dziale społeczeństwo portalu Ewolucja Myślenia.
Godność wyznacza więc pewną granicę. Przypomina, że nawet podczas konfliktu druga strona nadal jest człowiekiem. Można krytykować jej decyzje. Można się sprzeciwiać, a czasem także wymierzyć przewidzianą prawem karę. Nie daje to jednak prawa do odczłowieczania.
Ciekawostki o godności człowieka
Znaczenie godności zmieniało się przez stulecia. Łacińskie słowo „dignitas” wiązano przede wszystkim z wartością, zasługami lub wysoką pozycją. Nie każdemu przypisywano ją więc w jednakowym stopniu. Współcześnie patrzymy na nią inaczej – jako na cechę należną wszystkim ludziom, niezależnie od miejsca zajmowanego w społeczeństwie. Mocno wpłynęły na to wydarzenia XX wieku.
Powszechna deklaracja praw człowieka została przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1948 roku. Już jej pierwszy artykuł wskazuje, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem godności oraz praw. Po II wojnie światowej podobne zapisy zaczęły pojawiać się w konstytucjach i dokumentach międzynarodowych. Miały wyznaczyć granicę, której państwo ani żadna instytucja nie powinny przekraczać.
Jednej, ścisłej definicji nadal nie ma.
Pojęcie godności jest używane także w medycynie. Dotyczy między innymi prawa pacjenta do informacji, prywatności oraz samodzielnego wyrażania zgody na leczenie. Jest obecne również w debatach nad badaniami genetycznymi i opieką nad osobami, które nie mogą zakomunikować swojej woli. Tematy związane z ochroną życia i ludzkiego organizmu pojawiają się w działach zdrowie i uroda oraz biologia.
Ciekawa jest też różnica między godnością człowieka a godnym zachowaniem. Filozof Immanuel Kant łączył godność z moralnością oraz możliwością świadomego wyboru. Uważał, że człowieka nie wolno traktować wyłącznie jako środka do własnego celu. Taka myśl ma bardzo zwyczajne zastosowanie… pracownik nie jest tylko źródłem zysku, pacjent „przypadkiem medycznym”, a odbiorca reklamy portfelem, który trzeba otworzyć. Każdy z nich pozostaje osobą.
Czy człowiek może sam pozbawić się godności?
Może postępować niegodnie. Może kłamać, wykorzystywać słabszych albo świadomie krzywdzić. Takie czyny wpływają na ocenę jego charakteru i nieraz prowadzą do utraty zaufania. Nie oznacza to jednak, że człowiek przestaje posiadać podstawową wartość. Nadal ma prawo do uczciwego procesu, ochrony przed torturami czy otrzymania koniecznej pomocy medycznej. Kara może być zasłużona – poniżanie już nie.
Wyobraźmy sobie osobę, która podczas rodzinnej sprzeczki powiedziała coś wyjątkowo okrutnego. Później rozumie swój błąd. Czy straciła godność? Raczej naruszyła zasady, według których chciałaby żyć, a przy okazji zraniła drugiego człowieka. Może przyznać się do winy, przeprosić i spróbować naprawić szkodę. Gdyby godność znikała po każdym złym czynie, droga do zmiany zostałaby właściwie zamknięta. Człowieka można byłoby już tylko skreślić… a przecież odpowiedzialność ma sens właśnie wtedy, gdy uznajemy, że nadal potrafi wybrać inaczej.
Można też samemu wystawić własną godność na próbę. Dzieje się tak, gdy ktoś pozwala sobą manipulować, zgadza się na upokorzenie dla korzyści albo traktuje innych wyłącznie jako narzędzia. Traci wówczas szacunek do siebie lub dobrą opinię, lecz jego ludzka wartość nie zostaje anulowana. To rozróżnienie jest ważne – godność osobista może ucierpieć przez decyzje, natomiast godność wynikająca z bycia człowiekiem pozostaje.
Co Biblia mówi o wartości każdego człowieka?
Biblijne spojrzenie na godność zaczyna się już w opisie stworzenia. W Księdze Rodzaju 1:26–27 czytamy, że człowiek został uczyniony na obraz Boga. Tekst nie uzależnia tej wartości od siły, zdrowia czy pozycji zajmowanej wśród innych. Obejmuje kobietę i mężczyznę. Każda osoba nosi więc szczególną wartość nadaną przez Stwórcę.
Co po popełnieniu zła? Biblia nadal mówi o człowieku jako podobnym do Boga. W Liście Jakuba 3:9 potępiono przeklinanie ludzi właśnie dlatego, że zostali stworzeni na Jego podobieństwo. Autor pisał przecież o osobach niedoskonałych… nieraz zachowujących się źle. Ich czyny zasługiwały na ocenę, ale nie usuwały wartości wynikającej ze stworzenia.
Widać to także w postawie Jezusa. Przyjmował dzieci, choć dorośli próbowali je odsunąć. Rozmawiał z ludźmi pomijanymi przez otoczenie. Nie unikał chorych i nie oceniał wartości człowieka według tego, ile może on zaoferować społeczeństwu. Jednocześnie nie udawał, że złe postępowanie nie ma znaczenia. Wzywał do zmiany… szacunek dla osoby nie oznaczał akceptacji każdego jej wyboru.
Biblia wiąże ludzką godność również z odpowiedzialnością. Człowiek otrzymał możliwość podejmowania decyzji, opiekowania się ziemią i budowania relacji z innymi. Jest kimś więcej niż zbiorem biologicznych procesów. Szersze materiały łączące temat człowieka, stworzenia oraz Pisma Świętego można znaleźć na kanale Ewolucja Myślenia na YouTube.
Godność nie jest nagrodą przyznawaną za dobre zachowanie. Czyny mogą być godne lub haniebne, lecz wartość człowieka pozostaje – i właśnie dlatego warto wymagać od niego odpowiedzialności, a zarazem nie odbierać mu prawa do ludzkiego traktowania.
Komentarze